Wybrałeś grafit albo antracyt i wyglądają dobrze. Zanim zamówisz tynk, sprawdź jedną liczbę, bo od niej zależy, czy ten kolor wolno położyć na całej ścianie, czy tylko na fragmentach. Producent podaje ją w karcie technicznej. Nie ma jej natomiast tam, gdzie wybierasz kolor: w palecie na stronie internetowej.
Ten poradnik pokazuje, skąd się bierze ta granica, co się dzieje po jej przekroczeniu i dlaczego decyzji o kolorze elewacji nie da się domknąć przy komputerze.
Jedna liczba, od której to zależy
Kolor opisuje się współczynnikiem odbicia światła, w skrócie HBW. Mówi, jaką część światła powierzchnia odbija zamiast pochłonąć. Biel idealna to 100%, czerń idealna to 0%. Im niższa wartość, tym mocniej ściana się nagrzewa.
Karta techniczna tynku silikonowego Greinplast TXK stawia sprawę wprost:
„Współczynnik HBW określa ilość promieniowania słonecznego, która przy danym kolorze i fakturze tynku jest odbijana od jego powierzchni. Ma to znaczący wpływ na temperaturę na powierzchni tynku i jego odkształcalność. Tym samym zaleca się aby na dużych ciągłych powierzchniach nie stosować tynków o współczynniku mniejszym niż 20%, gdyż może to prowadzić do powstania spękań na ich powierzchni. Stosowanie takich tynków powinno być ograniczone do niewielkich fragmentów elewacji, detali architektonicznych, itp.”
Karta nr 03/TXK/2015. To nie jest nasze zastrzeżenie ani ostrożność sprzedawcy. To producent wyrobu, którego szukasz.
Zwróć uwagę, że karta niczego nie zakazuje. Dzieli powierzchnie na dwie kategorie: duże i ciągłe, gdzie próg 20% obowiązuje, oraz detale, gdzie ciemny kolor jest w porządku. Cała decyzja o Twojej elewacji rozgrywa się w tym podziale.
To samo wynika z dokumentów branżowych
Próg nie jest wymysłem jednego producenta. Prof. Paweł Krause z Politechniki Śląskiej zebrał w Przeglądzie Budowlanym 3/2024 zalecenia krajowe i zagraniczne dotyczące ciemnych tynków w systemach ociepleń.
Przywołuje Instrukcję ITB nr 447/2009, która dla zmniejszenia skutków nagrzewania ograniczała odcienie barw tynków do współczynnika odbicia rozproszonego powyżej 20. Przywołuje też Warunki techniczne wykonawstwa, oceny i odbioru robót elewacyjnych z zastosowaniem ETICS, opracowane przez Stowarzyszenie na Rzecz Systemów Ociepleń. Te ostatnie idą o krok dalej i mówią o stronach świata: dla elewacji południowych i zachodnich zalecają unikanie ciemnych wypraw i przyjmowanie HBW powyżej 20, o ile dostawca systemu nie określił innych wymagań.
Uczciwie o luce w tym obrazie: najnowsze wydanie warunków technicznych ITB, oznaczone C8/2023, tematu współczynnika odbicia światła już nie porusza. Krause odnotowuje to wprost. Wymaganie żyje więc dziś przede wszystkim w kartach technicznych wyrobów i w wytycznych branżowych, a nie w jednym nadrzędnym dokumencie, do którego można odesłać.
Za granicą granica leży wyżej
Ta sama praca zestawia progi z kilku krajów. Polska stoi na najniższym z nich:
| Gdzie | Minimalny HBW |
|---|---|
| Polska, wytyczne branżowe i karty wyrobów | 20 |
| Niemcy, wytyczne BFS oraz norma DIN 55699 | 20 |
| Austria, ÖNORM B 6400 | 25 |
| Szwajcaria, SIA 243 | 30 |
Norma niemiecka dopuszcza jeszcze jedno wyjście: przy HBW poniżej 20 wymaga, żeby wyrób odbijał co najmniej 25% całego promieniowania słonecznego, nie tylko światła widzialnego. Ta druga wielkość nazywa się TSR i obejmuje także podczerwień, czyli tę część promieniowania, która najbardziej grzeje. Karta TXK pojęciem TSR się nie posługuje.
Co się właściwie psuje
Elewacja w polskim klimacie pracuje w zakresie od około -30°C zimą do ponad +80°C latem. Ciemna powierzchnia dobija do górnego końca tego zakresu szybciej i częściej. Tynk rozszerza się i kurczy, warstwa zbrojona pod nim też, a naprężenia zbierają się tam, gdzie układ ma słaby punkt.
Krause opisuje budynek, na którym to wyszło. Ściany z bloczków silikatowych, ocieplenie styropianem, elewacja w dwóch kolorach: biały i antracytowy. Projekt zakładał antracyt RAL 7016, a wykonano czerń sygnałową RAL 9004, barwioną cool pigmentami, o współczynniku odbicia całego promieniowania słonecznego równym 26. Na ciemnych polach pojawiły się liniowe i punktowe wybrzuszenia tynku oraz nieregularne deformacje.
Najciekawszy jest sposób, w jaki się ujawniały. Przy braku bezpośredniego słońca znikały z pola widzenia i wracały przy nasłonecznieniu. Odkrywki pokazały resztę: klejenie płyt wyłącznie punktowe, bez obwodowego pasa, zaprawa cementowa mieszana z klejem poliuretanowym w obrębie tych samych płyt, szczeliny między płytami wypełniane pianką, łączniki zamocowane tak, że talerz nie przylegał do styropianu, oraz warstwa zbrojona miejscami cieńsza niż 3 mm, a miejscami grubsza niż 15 mm.
Wniosek autora jest najważniejszym zdaniem w całym tym poradniku:
„Oddziaływania fizyczne występujące w skutek absorpcji promieniowania słonecznego przez ściany z tynkami o niskim współczynniku odbicia światła powodują, że nawet najdrobniejsze wady wykonawcze mogą przyczynić się do występowania uszkodzeń ocieplenia.”
Ciemny kolor niczego sam nie zniszczył. Ciemny kolor wywlekł na wierzch wszystko, co ekipa zrobiła byle jak. Na jasnej elewacji te same błędy przeleżałyby jeszcze wiele lat.
Stąd praktyczny wniosek, który warto powiedzieć głośno przy planowaniu budżetu: ciemny kolor podnosi cenę błędu wykonawczego. Jeżeli decydujesz się na grafit, to jest moment, w którym warto rozmawiać o ekipie, a nie tylko o rabacie na materiał.
Krause dodaje jeszcze rozróżnienie, które przydaje się przy wyborze samego tynku. Pęcherze pod wyprawą dotyczą głównie tynków akrylowych, bo gorzej przepuszczają parę wodną niż mineralne i silikatowe. Tynki mineralne mają odwrotny problem: są mniej elastyczne, więc w ciemnym kolorze łatwiej pękają. Silikonowy TXK ma paroprzepuszczalność w klasie V2 i nasiąkliwość w klasie W2. Jeśli ważysz warianty, zajrzyj do poradnika tynk silikonowy czy akrylowy.
Drugi parametr, o którym prawie nikt nie mówi
Kolor może mieścić się w progu HBW i po kilku latach i tak wyglądać inaczej niż w dniu odbioru. Decyduje o tym rodzaj pigmentu, a karta TXK opisuje to osobnym oznaczeniem:
- ZO to zwiększona odporność. Kolor stoi na pigmentach nieorganicznych, które nie degradują się pod wpływem pogody i promieniowania UV.
- SO to odporność standardowa. Kolor wymaga pigmentów organicznych, a te, jak pisze producent, mogą w trakcie użytkowania ulegać powolnej degradacji.
To nie jest wada wyrobu, tylko właściwość chemii barwników. Część odcieni po prostu nie da się uzyskać na pigmentach nieorganicznych. Warto natomiast wiedzieć, którą grupę wybierasz, zwłaszcza przy mocnym czerwonym, intensywnym żółtym i głębokiej zieleni, i zwłaszcza na ścianie od południa.
Dwie rzeczy do zapamiętania łącznie: HBW mówi, czy tynk wytrzyma, a oznaczenie ZO lub SO mówi, jak długo zostanie w tym kolorze. To osobne pytania i osobne konsekwencje.
Gdzie te dane naprawdę są
Karta techniczna mówi jasno, czym się kierować przy wyborze:
„Przy doborze koloru tynku obok strony wizualnej należy kierować się informacjami zawartymi we wzornikach na temat odporności koloru na działanie promieniowania UV oraz współczynnikiem odbicia światła HBW.”
We wzornikach. Nie w internecie.
Sprawdź to sam. Paleta elewacyjna na stronie producenta liczy 167 kolorów z symbolami w rodzaju GRE5010 czy GRE9750. Znajdziesz tam kafelek koloru i jego numer. Nie znajdziesz ani jednej wartości HBW, ani jednego oznaczenia ZO lub SO.
Wychodzi z tego sytuacja, która brzmi absurdalnie, a jest codziennością: wybierasz kolor w jedynym miejscu, w którym nie ma informacji potrzebnych do jego wyboru. Do tego kafelek na ekranie i tak kłamie o odcieniu, bo monitor świeci, a ściana odbija. Piszemy o tym szerzej w poradniku o wzorniku kolorów Greinplast.
Fizyczny wachlarz elewacyjny nosi te dane przy próbkach. Mamy go w hurtowni w Kłobucku i rozkładamy go w dziennym świetle, bo pod lampą magazynową każdy kolor kłamie tak samo.
Ciemny kolor to nie zakaz, tylko inny projekt
Wróćmy do podziału z karty technicznej, bo w nim jest cała odpowiedź.
Duże ciągłe powierzchnie to ściany, zwłaszcza południowa i zachodnia. Tu trzymamy się progu 20% i tu ciemny kolor bywa złym pomysłem.
Detale to cokół, opaski wokół okien, fragmenty elewacji, ściana pod balkonem, podcień, lizeny, wnęka wejściowa. Tu ciemny kolor jest dopuszczony wprost przez producenta.
W praktyce znaczy to tyle, że graficzny efekt zwykle da się uzyskać, tylko innym rozkładem. Ciemne obramowania okien na jasnej ścianie dają mocny kontrast i mieszczą się w tym, co producent dopuszcza. Ściana północna jest przy tym bezpieczniejsza od południowej, bo dostaje wyraźnie mniej słońca.
Rachunek materiału
Przy okazji rozmowy o kolorze warto policzyć ilość, bo tynk kupuje się na kilogramy, a te zależą od grubości ziarna:
| Grubość ziarna TXK | Zużycie |
|---|---|
| 1,5 mm | 2,1 do 2,3 kg/m² |
| 2,0 mm | 2,5 do 2,7 kg/m² |
| 2,5 mm | 3,1 do 3,3 kg/m² |
| 3,0 mm | 3,7 do 3,9 kg/m² |
Dla wyobrażenia: 200 m² elewacji przy ziarnie 2,0 mm to od 500 do 540 kg tynku, czyli 20 do 22 wiader po 25 kg. Przejście z ziarna 1,5 mm na 3,0 mm to przy tej samej powierzchni 320 kg tynku więcej, czyli blisko 13 dodatkowych wiader. Grubość ziarna jest więc decyzją cenową, nie tylko estetyczną.
Wartości pochodzą z karty technicznej i zakładają dobrze przygotowane, równe podłoże. Na nierównym murze zejdzie więcej.
Kiedy tynkować
Karta podaje zakres stosowania od +5°C do +30°C. Górna granica bywa zaskoczeniem, a w lipcu na ścianie południowej przekracza się ją łatwiej, niż się wydaje. O terminach pisaliśmy w poradniku do kiedy docieplać jesienią.
Najczęstsze pytania
Czy można zrobić ciemną elewację na styropianie?
Można, ale nie na całej powierzchni. Karta techniczna tynku silikonowego Greinplast TXK zaleca, by na dużych ciągłych powierzchniach nie stosować kolorów o współczynniku odbicia światła mniejszym niż 20%, i ogranicza takie kolory do niewielkich fragmentów elewacji oraz detali architektonicznych. Ciemny cokół, ciemne opaski wokół okien i ciemny podcień są w porządku. Cała ciemna ściana od południa już nie.
Co to jest współczynnik HBW?
To współczynnik odbicia światła rozproszonego. Mówi, jaką część padającego światła powierzchnia odbija, zamiast je pochłonąć. Biel idealna ma 100%, czerń idealna 0%. Im niższa wartość, tym mocniej powierzchnia się nagrzewa w słońcu.
Jaki jest minimalny współczynnik HBW dla tynku na dociepleniu?
W polskich warunkach przyjmuje się 20. Taką granicę podaje karta techniczna tynku TXK dla dużych ciągłych powierzchni. Prof. Paweł Krause w Przeglądzie Budowlanym 3/2024 przywołuje tę samą wartość za Instrukcją ITB nr 447/2009 oraz za warunkami technicznymi Stowarzyszenia na Rzecz Systemów Ociepleń, przy czym te ostatnie odnoszą ją zwłaszcza do elewacji południowych i zachodnich. Austriacka norma ÖNORM B 6400 wymaga 25, a szwajcarska SIA 243 nie mniej niż 30.
Dlaczego ciemny tynk pęka?
Ciemna powierzchnia pochłania więcej promieniowania słonecznego, więc mocniej się nagrzewa. Elewacja pracuje w Polsce w zakresie od około -30°C zimą do ponad +80°C latem, a ciemny kolor dobija do górnego końca tego zakresu częściej. Powtarzające się rozszerzanie i kurczenie wywołuje naprężenia w warstwie zbrojonej i w wyprawie tynkarskiej.
Czy cool pigmenty rozwiązują problem ciemnej elewacji?
Nie zawsze i nie same. W przypadku opisanym przez prof. Krausego czarna farba barwiona cool pigmentami, o współczynniku odbicia całego promieniowania słonecznego równym 26, i tak dała wybrzuszenia oraz deformacje tynku. Zawiodła nie sama technologia pigmentu, tylko połączenie ciemnego koloru z błędami wykonawczymi: klejeniem punktowym, źle zamocowanymi łącznikami i warstwą zbrojoną o nierównej grubości.
Co oznaczają symbole ZO i SO przy kolorze tynku?
To oznaczenia odporności koloru na promieniowanie UV. ZO to zwiększona odporność, uzyskana na pigmentach nieorganicznych, które nie degradują się pod wpływem warunków pogodowych. SO to odporność standardowa, przy kolorach wymagających pigmentów organicznych, które w trakcie użytkowania mogą ulegać powolnej degradacji. Oznaczenie znajdziesz przy próbkach we wzorniku.
Gdzie sprawdzić współczynnik HBW konkretnego koloru?
We wzorniku elewacyjnym, czyli na fizycznym wachlarzu z próbkami. Karta techniczna wprost odsyła po te dane do wzorników. Paleta elewacyjna dostępna na stronie producenta liczy 167 kolorów i podaje ich symbole, ale nie zawiera wartości HBW ani oznaczeń ZO i SO. Wachlarz mamy w hurtowni w Kłobucku przy ul. Zamkowej 3b.
Ile tynku silikonowego potrzeba na metr kwadratowy?
Zależy od grubości ziarna. Karta techniczna TXK podaje od 2,1 do 2,3 kg/m² przy ziarnie 1,5 mm, od 2,5 do 2,7 kg/m² przy 2,0 mm, od 3,1 do 3,3 kg/m² przy 2,5 mm oraz od 3,7 do 3,9 kg/m² przy 3,0 mm. Wartości zakładają równe, dobrze przygotowane podłoże.
Na której ścianie ciemny kolor jest najbardziej ryzykowny?
Na południowej i zachodniej. Warunki techniczne Stowarzyszenia na Rzecz Systemów Ociepleń, przywoływane przez prof. Krausego, wskazują właśnie te dwie strony i zalecają dla nich unikanie ciemnych wypraw. Ściana północna dostaje wyraźnie mniej nasłonecznienia, więc pracuje łagodniej.
Przyjedź z numerem koloru
Przyjedź z numerem koloru i powiedz, na którą stronę świata patrzy ta ściana. Wyjmiemy wachlarz elewacyjny, sprawdzimy przy Twoim kolorze współczynnik odbicia i oznaczenie odporności na UV, i powiemy, czy wchodzi na całą powierzchnię, czy na detale. Jeśli nie wchodzi, pokażemy sąsiednie odcienie, które mieszczą się w progu i wyglądają podobnie.
Przy okazji policzymy ilość z metrażu i grubości ziarna, żeby nie zabrakło w połowie ściany.
Biuro: 606 945 454, poniedziałek-piątek 7:00-16:00. Zapytanie możesz też wysłać przez formularz wyceny.
Cały system dociepleń, od kleju po wyprawę, opisaliśmy na stronie dociepleń.
Nie wiesz, ile czego potrzeba?
Powiedz, co budujesz, policzymy to z Tobą przez telefon i ustalimy termin dostawy. Biuro odbiera w dni robocze 7:00-16:00.